ถูกสอบสวนเรื่องการแข่งขันไม่เป็นธรรมใน Thailand รับมืออย่างไร?

พฤติกรรมใดบ้างที่อาจเข้าข่ายผูกขาด ฮั้วราคา หรือจำกัดการแข่งขันตามกฎหมายไทย

พฤติกรรมที่ผิดกฎหมายแข่งขันทางการค้าของไทยแบ่งออกเป็นหลายลักษณะ โดยเน้นที่การใช้อำนาจตลาดเพื่อกีดกันคู่แข่งหรือการร่วมมือกันเพื่อทำลายการแข่งขันที่เสรี กฎหมายมุ่งเป้าไปที่ทั้งผู้ประกอบธุรกิจรายใหญ่ที่มีอำนาจเหนือตลาดและกลุ่มธุรกิจที่ตกลงร่วมกันเพื่อควบคุมราคาหรือปริมาณสินค้า

พฤติกรรมหลักที่มักถูกสอบสวนตาม พ.ร.บ. การแข่งขันทางการค้า พ.ศ. 2560 ได้แก่:

• การใช้อำนาจเหนือตลาดโดยมิชอบ (Section 50): เช่น การตั้งราคาที่ต่ำกว่าทุนเพื่อกำจัดคู่แข่ง (Predatory Pricing), การจำกัดปริมาณสินค้าเพื่อปั่นราคา หรือการกำหนดเงื่อนไขการค้าที่ไม่เป็นธรรมกับคู่ค้าเพื่อไม่ให้ไปทำการค้ากับคู่แข่ง
• การร่วมกันผูกขาดหรือฮั้ว (Section 54 - Hardcore Cartels): การตกลงระหว่างคู่แข่ง (Horizontal Agreement) เพื่อกำหนดราคาซื้อ-ขาย, จำกัดปริมาณการผลิต, หรือฮั้วประมูล (Bid Rigging) ซึ่งถือเป็นความผิดร้ายแรงที่มีโทษทางอาญา
• การปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม (Section 57): การกระทำใดๆ ที่ส่งผลให้เกิดความเสียหายแก่ผู้ประกอบธุรกิจรายอื่นอย่างไม่เป็นธรรม เช่น การกีดกันการประกอบธุรกิจ, การใช้อำนาจต่อรองที่เหนือกว่าบังคับคู่ค้า หรือการแทรกแซงการดำเนินธุรกิจของผู้อื่น
• การตกลงร่วมกันที่จำกัดการแข่งขัน (Section 55): การตกลงระหว่างผู้ประกอบธุรกิจที่ไม่ใช่คู่แข่งโดยตรง (เช่น ผู้ผลิตกับตัวแทนจำหน่าย) ในลักษณะที่ลดการแข่งขันในตลาด

ควรทำอย่างไรทันทีเมื่อได้รับหนังสือสอบสวนหรือคำขอข้อมูลจากหน่วยงานรัฐ

เมื่อได้รับหนังสือจากสำนักงานคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า (กขค.) ธุรกิจต้องตั้งสติและดำเนินการอย่างเป็นระบบเพื่อป้องกันความเสี่ยงจากการให้ข้อมูลที่ผิดพลาด การตอบสนองที่ล่าช้าหรือการทำลายหลักฐานอาจนำไปสู่โทษทางอาญาเพิ่มเติมและทำให้สถานะการต่อสู้คดีเสียเปรียบ

ขั้นตอนที่ควรปฏิบัติทันทีมีดังนี้:

1. ตรวจสอบความถูกต้องและขอบเขต: อ่านรายละเอียดในหนังสือสอบสวนให้ชัดเจนว่าหน่วยงานต้องการข้อมูลอะไร เกี่ยวกับประเด็นใด และมีกำหนดส่งข้อมูลเมื่อใด
2. จัดตั้งทีมรับมือเหตุการณ์: ประกอบด้วยผู้บริหารระดับสูง, ฝ่ายกฎหมายภายใน (In-house Counsel) และทนายความภายนอกที่มีความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง เพื่อควบคุมการไหลเวียนของข้อมูล
3. ระงับการทำลายข้อมูล (Legal Hold): ออกคำสั่งภายในห้ามลบอีเมล ทำลายเอกสาร หรือทำลายบันทึกใดๆ ที่เกี่ยวข้องกับประเด็นที่ถูกสอบสวนทันที
4. สื่อสารอย่างระมัดระวัง: งดการพูดคุยเกี่ยวกับประเด็นที่ถูกสอบสวนผ่านช่องทางที่ไม่เป็นทางการ เช่น LINE หรืออีเมลบริษัท และกำหนดให้มีโฆษกเพียงคนเดียวในการให้ข้อมูลต่อเจ้าหน้าที่
5. ขอขยายระยะเวลาหากจำเป็น: หากข้อมูลที่ถูกร้องขอมีปริมาณมากและไม่สามารถเตรียมการได้ทันตามกำหนด ให้ยื่นหนังสือขอขยายระยะเวลาอย่างเป็นทางการโดยระบุเหตุผลอันสมควร

การประเมินความเสี่ยงและรวบรวมเอกสารหลักฐานภายในองค์กรอย่างเป็นระบบ

การประเมินสถานการณ์ภายใน (Internal Audit) คือหัวใจสำคัญของการเตรียมตัวต่อสู้คดี เพื่อให้ทราบว่าธุรกิจมีจุดอ่อนตรงไหนและข้อมูลใดที่เป็นประโยชน์ในการชี้แจง ธุรกิจต้องรวบรวมหลักฐานที่แสดงให้เห็นว่าพฤติกรรมดังกล่าวมี "เหตุผลทางธุรกิจที่ชอบธรรม" (Justifiable Business Reason) และไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อจำกัดการแข่งขัน

แนวทางการจัดการข้อมูลภายในองค์กร:

• การเก็บรวบรวมอีเมลและบันทึกการประชุม: ตรวจสอบการติดต่อสื่อสารระหว่างบริษัทกับคู่แข่งหรือคู่ค้า เพื่อหาข้อความที่อาจถูกตีความผิดว่าเป็นการฮั้วหรือการบีบบังคับ
• ข้อมูลโครงสร้างต้นทุนและราคา: เตรียมข้อมูลที่อธิบายได้ว่าการลดราคาหรือการตั้งเงื่อนไขทางการค้าเกิดจากกลไกตลาด ต้นทุนที่ลดลง หรือความจำเป็นในการแข่งขัน ไม่ใช่เพื่อฆ่าคู่แข่ง
• หลักฐานการวิจัยตลาด: ข้อมูลที่แสดงให้เห็นว่าการตัดสินใจทางธุรกิจอ้างอิงจากสภาวะเศรษฐกิจและข้อมูลสาธารณะ ไม่ได้เกิดจากการตกลงลับหลัง
• จัดทำ Timeline ของเหตุการณ์: เรียงลำดับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นอย่างชัดเจน เพื่อใช้ในการชี้แจงต่อพนักงานเจ้าหน้าที่และใช้ในการวางกลยุทธ์ทางกฎหมาย

บทลงโทษทางแพ่ง อาญา และทางปกครองที่อาจเกิดขึ้นหากถูกชี้มูลความผิด

บทลงโทษตามกฎหมายการแข่งขันทางการค้าของไทยมีความรุนแรงและครอบคลุมหลายมิติ โดยมีเป้าหมายเพื่อป้องปรามไม่ให้ธุรกิจทำลายระบบนิเวศการแข่งขัน ความผิดบางประเภทยังขยายความรับผิดชอบไปถึงตัวกรรมการหรือผู้จัดการบริษัทด้วย

รายละเอียดของบทลงโทษแบ่งเป็น 3 ประเภทหลัก:

• โทษทางปกครอง (Administrative Sanctions): เป็นบทลงโทษที่พบบ่อยที่สุดสำหรับการกระทำความผิดส่วนใหญ่ โดยคณะกรรมการ กขค. มีอำนาจสั่งปรับไม่เกินร้อยละ 10 ของรายได้ในปีที่กระทำความผิด หรือหากเป็นปีแรกที่เริ่มธุรกิจ อาจปรับสูงสุดถึง 100 ล้านบาท
• โทษทางอาญา (Criminal Penalties): สงวนไว้สำหรับความผิดร้ายแรง เช่น การฮั้วระดับรุนแรง (Hardcore Cartel) ตามมาตรา 54 โดยมีโทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกินร้อยละ 10 ของรายได้ หรือทั้งจำทั้งปรับ นอกจากนี้ กรรมการหรือผู้รับผิดชอบการดำเนินงานของนิติบุคคลอาจต้องรับโทษส่วนตัวด้วย
• ความรับผิดทางแพ่ง (Civil Liability): ผู้ได้รับความเสียหายจากพฤติกรรมจำกัดการแข่งขันสามารถฟ้องเรียกค่าเสียหายได้ โดยอายุความคือ 1 ปีนับแต่วันที่ผู้เสียหายรู้ถึงการกระทำความผิด ซึ่งอาจเป็นการฟ้องร้องแบบกลุ่ม (Class Action) ได้ในบางกรณี

บทบาทของทนายด้านกฎหมายแข่งขันทางการค้าในการวางกลยุทธ์ป้องกันและต่อสู้คดี

ทนายความผู้เชี่ยวชาญด้าน Antitrust ไม่ได้มีหน้าที่เพียงแค่การว่าความในศาล แต่คือที่ปรึกษาเชิงกลยุทธ์ที่ช่วยลดผลกระทบต่อธุรกิจตั้งแต่ช่วงเริ่มการสอบสวน การสื่อสารกับหน่วยงานรัฐอย่างมีชั้นเชิงสามารถช่วยเปลี่ยนผลลัพธ์จากความผิดทางอาญาเป็นมาตรการทางปกครอง หรือแม้กระทั่งการยุติการสอบสวน

บทบาทสำคัญของทนายความประกอบด้วย:

• การคัดกรองพยานหลักฐาน (Evidence Management): คัดเลือกข้อมูลที่จะส่งให้เจ้าหน้าที่ โดยใช้สิทธิในความลับระหว่างทนายความและลูกความ (Attorney-Client Privilege) ในขอบเขตที่กฎหมายอนุญาต
• การใช้โครงการผ่อนผันโทษ (Leniency Program): ในกรณีที่มีการฮั้วราคา ทนายความจะประเมินว่าธุรกิจควรเป็น "นกต่อ" เพื่อแจ้งข้อมูลต่อ กขค. ก่อนคนอื่นหรือไม่ เพื่อรับสิทธิยกเว้นหรือลดโทษปรับ
• การเจรจาและทำคำชี้แจง: จัดทำความเห็นทางกฎหมายและเศรษฐศาสตร์เพื่อโต้แย้งข้อกล่าวหา โดยอธิบายว่าพฤติกรรมดังกล่าวส่งผลดีต่อผู้บริโภคหรือนวัตกรรมอย่างไร
• การต่อสู้ในชั้นศาลปกครอง: หากคณะกรรมการมีคำวินิจฉัยที่เป็นโทษ ทนายความจะเป็นผู้นำคดีขึ้นสู่ศาลเพื่อขอให้เพิกถอนคำสั่งปกครองหรือลดค่าปรับ

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยเกี่ยวกับกฎหมายแข่งขันทางการค้า

• เข้าใจว่ากฎหมายบังคับใช้เฉพาะบริษัทใหญ่: ในความเป็นจริง ธุรกิจขนาดกลาง (SMEs) ก็สามารถถูกตรวจสอบได้ โดยเฉพาะภายใต้มาตรา 57 เรื่องการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมต่อคู่ค้า
• เข้าใจว่า "ใครๆ ก็ทำกัน" เป็นข้ออ้างที่ใช้ได้: การอ้างว่าพฤติกรรมดังกล่าวเป็นธรรมเนียมปฏิบัติในอุตสาหกรรมไม่สามารถใช้เป็นเหตุยกเว้นความผิดได้ หากพฤติกรรมนั้นขัดต่อบทบัญญัติของกฎหมาย
• เข้าใจว่าการปรับทางปกครองไม่ร้ายแรงเท่าอาญา: สำหรับบริษัทมหาชนหรือธุรกิจขนาดใหญ่ ค่าปรับ 10% ของรายได้อาจหมายถึงยอดเงินหลายพันล้านบาท ซึ่งร้ายแรงกว่าโทษจำคุกในเชิงธุรกิจ

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

การสอบสวนของ กขค. ปกติใช้เวลานานเท่าใด?

กระบวนการสอบสวนเบื้องต้นอาจใช้เวลา 6-12 เดือน แต่หากมีการชี้มูลความผิดและเข้าสู่กระบวนการพิจารณาอย่างเต็มรูปแบบ อาจกินเวลา 2-3 ปี ขึ้นอยู่กับความซับซ้อนของหลักฐานและจำนวนผู้เกี่ยวข้อง

เราสามารถปฏิเสธการเข้าตรวจค้น (Dawn Raid) ของเจ้าหน้าที่ได้หรือไม่?

ไม่สามารถปฏิเสธได้หากเจ้าหน้าที่มีหมายค้นหรือใช้อำนาจตามกฎหมาย การขัดขวางการปฏิบัติหน้าที่อาจนำไปสู่โทษจำคุกและค่าปรับทางอาญา สิ่งที่ทำได้คือการตรวจสอบความถูกต้องของหมายและขอให้ทนายความเข้าร่วมสังเกตการณ์

หากบริษัทแม่ในต่างประเทศทำผิด บริษัทลูกในไทยต้องรับผิดชอบหรือไม่?

หากพฤติกรรมนั้นส่งผลกระทบต่อตลาดและการแข่งขันภายในประเทศไทย กขค. มีอำนาจบังคับใช้กฎหมายกับบริษัทที่ดำเนินธุรกิจในไทย แม้ว่าการตกลงจะเกิดขึ้นนอกประเทศก็ตาม

เมื่อไหร่ควรจ้างทนายความ

คุณควรปรึกษาทนายความทันทีที่ได้รับ "หนังสือขอข้อมูล" หรือ "คำสั่งเรียก" จากสำนักงาน กขค. หรือแม้กระทั่งเมื่อบริษัทตรวจพบความเสี่ยงภายในเองผ่านการทำ Internal Audit การจัดการที่ล่าช้าเพียงไม่กี่วันอาจหมายถึงการเสียโอกาสในการเข้าโครงการผ่อนผันโทษ (Leniency) หรือการเผลอส่งเอกสารที่ผูกมัดตัวเองให้กับเจ้าหน้าที่

ขั้นตอนต่อไป:

1. รวบรวมหนังสือหรือเอกสารทั้งหมดที่ได้รับจากหน่วยงานรัฐ
2. จัดเตรียมโครงสร้างองค์กรและรายชื่อพนักงานที่เกี่ยวข้องกับฝ่ายขายและการกำหนดราคา
3. ติดต่อนัดหมายทนายความที่มีประสบการณ์ด้าน กฎหมายการแข่งขันทางการค้า เพื่อประเมินความเสี่ยงเบื้องต้น
4. ศึกษาแนวทางคำวินิจฉัยย้อนหลังของคณะกรรมการ กขค. ที่เกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรมของคุณได้ที่เว็บไซต์ สำนักงาน กขค.